Inloggen

De bibliotheek van Babel staat in je ziekenhuis

AI kan zorgprofessionals sneller naar het juiste antwoord leiden, maar alleen als de kennis erachter klopt, vindbaar is en een duidelijke eigenaar heeft. Waarom de grootste AI-opgave in de zorg niet technisch is, maar draait om het op orde brengen van je eigen bibliotheek.

8 min lezen · 19 november 2026
Samir Feddahi
AI Consultant

In 1941 schreef Jorge Luis Borges een kort verhaal over een bibliotheek die elk denkbaar boek bevat. Elke waarheid staat erin, en elke weerlegging van die waarheid ook. De bibliothecarissen dwalen er hun hele leven rond, op zoek naar het ene boek dat de rest verklaart. Ze vinden het nooit. Een bibliotheek die alles bevat, blijkt even weinig waard als een bibliotheek die niets bevat.

Aan dat verhaal moest ik denken toen ik voor het eerst de kennis van een zorgorganisatie ontsloot voor AI. Alles stond erin. Het protocol, de vorige versie van het protocol, de afdelingsvariant ervan, en de werkinstructie die het tegenspreekt. Duizenden documenten, met zorg geschreven. En ergens een professional die om drie uur 's nachts het juiste antwoord nodig heeft.

Dat het toch werkt, komt niet door de bibliotheek. Het komt door de bibliothecaris: de ervaren collega die weet welk document geldt.

Die bibliothecaris krijgt gezelschap. AI wordt de nieuwe lezer van alles wat een zorgorganisatie weet, en dat is een lezer die alles letterlijk neemt en niemand kan bellen. Daarom is AI voor de zorg niet in de eerste plaats een technologievraagstuk. Het is een kennisvraagstuk.

Genoeg experimenten, te weinig landing

Begin november publiceerde ZonMw de AI Kennisagenda 2026 Zorg en ondersteuning. Twintig organisaties brachten 107 vragen uit het veld terug tot twaalf kennishiaten. Een van de conclusies: versnippering van kennis en initiatieven is op veel terreinen een grotere uitdaging dan het ontbreken van activiteiten. De AI Monitor Ziekenhuizen 2026 van M&I/Partners laat hetzelfde zien in cijfers: AI-inzet is overwegend kleinschalig (53%), grootschalige inzet blijft steken op 8%.

Er wordt dus genoeg geëxperimenteerd. Het landt alleen niet. De afgelopen jaren bouwde ik AI-agents binnen toonaangevende zorginstellingen en ziekenhuizen in Nederland. Wat ik daar van binnenuit zag, leidt tot een andere verklaring dan de gangbare: we behandelen AI als een technologieproject, terwijl het een kennisvraagstuk is.

1. Je protocollen hebben een nieuwe lezer

Protocollen, richtlijnen en werkinstructies zijn geschreven voor één lezer: een professional die context heeft, de gangpraat kent en een collega kan bellen. De nieuwe lezer heeft geen van drie. Hij neemt alles letterlijk. Hij weet niet dat versie drie in de praktijk allang is vervangen. Hij weet niet dat "zie bijlage" verwijst naar een bijlage die niemand meer kan vinden.

Binnen een paar jaar is AI de eerste lezer van wat een zorgorganisatie opschrijft. De professional stelt de vraag, de AI leest. Een protocol dat die lezer niet kan lezen, bestaat dan in de praktijk niet meer.

2. De bibliothecaris gaat met pensioen

Eigenlijk is het vreemd. Op een afdeling werken hoogopgeleide professionals met grotendeels dezelfde opleiding, dezelfde hoorcolleges achter de kiezen, en dezelfde richtlijnen. En toch staat de hele afdeling op zijn kop zodra die ene collega een week weg is. Herkenbaar? Je bent niet de enige. Vind je het lastig om deze collega aan te wijzen? Een goed startpunt is dan de enige collega die weet hoe de printer werkt.

Het verschil zit niet in wat mensen hebben geleerd, maar in wat ze in de loop der jaren zijn gaan weten. De filosoof Michael Polanyi beschreef dat in 1966 als impliciete kennis, en vatte het samen als "we weten meer dan we kunnen zeggen". Welke versie van het protocol echt geldt. Bij welke uitzondering je toch even iemand belt. Wat "in overleg" op deze afdeling betekent. Het staat nergens, en het werkt omdat iemand het weet.

Die iemand wordt schaars. Het ministerie van VWS rekent voor 2034 met een tekort van bijna 266 duizend werknemers in de zorg. Met elke ervaren professional die vertrekt, loopt een stuk van het geheugen van de organisatie de deur uit.

AI kan die collega niet vervangen. AI kan alleen werken met wat is opgeschreven. Juist daarom is AI geen vervanging van de bibliothecaris, maar de reden dat je de bibliotheek eindelijk op orde moet brengen.

3. Een AI-pilot is de grondigste audit die je nooit hebt besteld

In vrijwel elk traject gaat de eerste fase niet over AI. Het gaat over kennis die mensen kunnen lezen en machines niet: systemen die hun documenten niet prijsgeven, instructies die alleen op video bestaan, kennis die alleen in hoofden zit.

Daarna komt het ongemakkelijke deel. AI laat zien wat mensen al jaren omzeilen: verouderde versies die nog vindbaar zijn, afdelingen met een eigen variant, instructies die elkaar tegenspreken. Een AI-pilot is de grondigste audit van je kwaliteitsdocumentatie die je ooit hebt laten doen. Alleen staat hij in de begroting als innovatie.

Het pijnlijkste inzicht zit nog een laag dieper. Je protocollen zijn geschreven voor de auditor, niet voor de professional. Dat is geen verwijt aan de mensen die ze schrijven. Kwaliteitsdocumentatie wordt afgerekend op wat een audit vraagt: volledig, afgetekend, versiebeheerd, aantoonbaar. Of iemand om drie uur 's nachts het juiste antwoord vindt, staat op geen enkele checklist.

En dus ziet de praktijk er zo uit. Dezelfde werkinstructie bestaat in drie versies: één in het centrale systeem, één lokaal op de afdeling, en één op een gedeelde schijf onder een naam als werkinstructie_DEFINITIEF_v3_nieuw_final (2).docx. Voor de auditor is alles op orde zolang het exemplaar in het centrale systeem voldoet aan alle eisen: eigenaar, versienummer, goedkeuring, herzieningsdatum. De andere twee bestaan voor een audit simpelweg niet. In werkelijkheid weten alleen collega's welke geldt. AI is de eerste lezer die dat zichtbaar maakt, want hij vindt ze alle drie.

De kennisagenda noemt datakwaliteit, standaardisatie en interoperabiliteit randvoorwaarden voor AI. Meestal denken we dan aan patiëntdata, maar het geldt net zo goed voor de kennis die je organisatie zelf heeft opgeschreven.

4. Welke bron wint, is een bestuursbesluit

Zodra AI meer dan één bron leest, spreken die bronnen elkaar ergens tegen. De eigen afdeling zegt iets anders dan de landelijke richtlijn. Patiëntinformatie loopt achter op de vakliteratuur.

Iemand moet beslissen welke bron wint. Doe je dat niet, dan beslist het taalmodel. Per vraag anders, en zonder dat iemand het ziet.

In de kennisagenten die wij bouwen, is die rangorde vooraf vastgelegd. Elke bewering krijgt een bron. En de agent wijst een protocol aan, maar vat het nooit samen. Want een samenvatting van een protocol is een nieuw protocol dat niemand heeft vastgesteld.

Dat lijkt techniek. Maar het zijn inhoudelijke keuzes over wie verantwoordelijk is voor welk antwoord. Governance staat als kennishiaat op de agenda. In de praktijk begint het hier, en niet bij een AI-commissie die eens per maand vergadert.

5. Schaduw-AI is een vindbaarheidsprobleem

De kennisagenda constateert dat zorgprofessionals steeds vaker AI gebruiken buiten formele organisatiekaders. Dat is geen gebrek aan discipline. Het is een signaal: je mensen vinden het antwoord niet in je eigen bibliotheek, dus zoeken ze het ergens anders. Meestal in het tabblad naast het verlofportaal.

Wie schaduw-AI verbiedt, zet een slot op de uitgang van een doolhof. Vraag liever: wat zoek je op, en waarom niet bij ons? Dan krijg je een eerlijke kaart van de plekken waar je eigen kennis onvindbaar is.

Waar dit naartoe gaat

Vandaag gaat het nog over AI die zoekt en antwoordt. De volgende golf is AI die handelt: een agent die een aanvraag klaarzet, een overdracht voorbereidt of een planning aanpast. De kennisagenda ziet dat aankomen en noemt de beheersing van autonome AI als een van de twaalf kennishiaten.

Daar wordt de staat van je bibliotheek pas echt zichtbaar. Een AI die zoekt in een rommelige bibliotheek, leest fouten voor. Een AI die handelt op basis van diezelfde bibliotheek, voert ze uit.

De kennis van een zorgorganisatie wordt daarmee kerninfrastructuur. Geen bijlage bij de kwaliteitsafdeling, en geen ICT-project, maar iets waar het bestuur eigenaar van is. Want wie de bibliotheek beheert, bepaalt wat de organisatie weet.

Wat je morgen kunt doen

- Wijs een bestuurlijk eigenaar aan voor de kennis van je organisatie. Niet alleen ICT, niet alleen kwaliteit.

- Begin bij de kennis die het snelst vertrekt. Waar zit de collega die het weet, en staat dat ergens opgeschreven?

- Beslis welke bron wint, voordat er gebouwd wordt.

- Toets AI op bronnen en grenzen, niet op slimheid. Vraag wat het systeem doet bij een vraag waar de bibliotheek geen antwoord op heeft.

- Vraag je schaduw-AI-gebruikers wat ze opzoeken, voordat je een verbod schrijft.

Tot slot

In Plato's Phaedrus waarschuwt Socrates dat het schrift ons vergeetachtig zal maken. We zouden gaan vertrouwen op tekens buiten ons, in plaats van op wat we zelf onthouden. Ironisch want Socrates schreef zelf nooit iets op, we kennen zijn waarschuwing alleen omdat zijn leerling Plato die wél opschreef.

In de zorg gebeurt nu het omgekeerde. Wat niet goed is opgeschreven, verdwijnt met het geheugen van de mensen die vertrekken. De nieuwe lezer staat al in de deuropening. De vraag is of hij een bibliotheek aantreft, of Babel.